สยองผีญี่ปุ่น : หญิงชราผู้เฝ้าเนินงู

สยองผีญี่ปุ่น : หญิงชราผู้เฝ้าเนินงู (Jakotsu Baba Yokai)

บทความโดย : หรูอี้ www.marumura.com

จาโคสึบาบะ (蛇骨婆) เป็นหนึ่งในโยไคหญิงชราที่ปรากฏในวรรณกรรมและภาพโยไคของญี่ปุ่นสมัยเอโดะ ชื่อของนางสามารถตีความได้ในทำนองว่า “หญิงชรากระดูกงู” หรือ “แม่เฒ่างู” และภาพจำที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดคือหญิงชราใบหน้าดุดัน มีงูขนาดใหญ่พันรอบร่าง พร้อมถือ งูสองตัวไว้ในมือ โดยงูตัวหนึ่งเป็นสีน้ำเงินหรือสีเขียว และอีกตัวเป็นสีแดง แม้ในปัจจุบันจาโคสึบาบะจะถูกจัดอยู่ในหมวดโยไคและมักปรากฏในหนังสือสารานุกรมโยไค สื่อบันเทิง และเรื่องราวเกี่ยวกับภูตผีญี่ปุ่น แต่ต้นกำเนิดของนางมีลักษณะพิเศษกว่านั้น เพราะหลักฐานเก่าแก่เกี่ยวกับจาโคสึบาบะไม่ได้แสดงให้เห็นว่านางเป็นภูตผีที่มีตำนานพื้นบ้านสืบทอดกันมาอย่างยาวนาน หากแต่ชื่อและรูปลักษณ์ของนางมีหลักฐานเด่นชัดจากผลงานของโทริยามะ เซเกียน (Toriyama Sekien) จิตรกรและนักสร้างสรรค์ภาพโยไคในสมัยเอโดะ โดยจาโคสึบาบะปรากฏใน Konjaku Hyakki Shūi (今昔百鬼拾遺) หรือ “ภาคเสริมของร้อยอสูรจากอดีตและปัจจุบัน” ซึ่งเป็นหนึ่งในผลงานสำคัญของเซเกียน หนังสือเล่มนี้รวบรวมภาพและคำอธิบายเกี่ยวกับโยไคจำนวนมาก และจาโคสึบาบะปรากฏอยู่ในหมวด “เมฆ” ร่วมกับโยไคประเภทอื่น ๆ เช่น โคคุริบาบะและโอชิโรอิบาบะ หลักฐานจากต้นฉบับของเซเกียนแสดงให้เห็นว่าเรื่องราวของจาโคสึบาบะเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับตำนานจีนเรื่อง “อาณาจักรอูเสียน” หรือ巫咸国 ซึ่งปรากฏใน 山海经 （Shan Hai Jing）หรือ คัมภีร์ขุนเขาและทะเลของจีน มากกว่าจะเป็นตำนานญี่ปุ่นพื้นเมืองโดยตรง

หัวใจสำคัญของเรื่องจาโคสึบาบะอยู่ที่ “อาณาจักรอูเสียน” หรือ巫咸 (Wuxian/Fukan) ซึ่งเซเกียนนำมาเชื่อมโยงกับภาพหญิงชราผู้ถือ งูสองตัว ตามข้อความประกอบภาพใน Konjaku Hyakki Shūi เซเกียนกล่าวถึงดินแดนที่อยู่ทางเหนือของ Nüchou และระบุว่าผู้คนในดินแดนแห่งนี้ถือ งูสีน้ำเงินไว้ในมือขวาและงูสีแดงไว้ในมือซ้าย จากลักษณะดังกล่าว เขาจึงตั้งคำถามในเชิงคาดเดาว่า “จาโคสึบาบะเป็นคนจากประเทศนี้หรือไม่” ความเชื่อมโยงนี้มีความสำคัญ เพราะใน Shan Hai Jing ดินแดนดังกล่าวถูกบรรยายในบริบทของผู้ประกอบพิธีกรรมหรือ “หมอผี” และงูเป็นสัตว์ที่มีความสัมพันธ์กับอำนาจเหนือธรรมชาติและการทำนาย ดังนั้นจาโคสึบาบะจึงไม่ได้เป็นเพียงหญิงชราที่เลี้ยงหรือควบคุมงู แต่ยังสามารถมองได้ว่าเป็นภาพสะท้อนของความเชื่อเรื่องงูในฐานะสัตว์ศักดิ์สิทธิ์และสื่อกลางระหว่างมนุษย์กับโลกเหนือธรรมชาติด้วย อย่างไรก็ตาม มีประเด็นหนึ่งที่น่าสนใจคือภาพของเซเกียนไม่ได้แสดงหญิงชราถือ งูสองตัวอย่างชัดเจนตามข้อความทั้งหมด แต่แสดงหญิงชราที่มีงูขนาดใหญ่พันรอบร่าง ขณะที่คำอธิบายกลับกล่าวถึงงูสีน้ำเงินและสีแดง จึงเกิดช่องว่างระหว่าง “ข้อความ” กับ “ภาพ” ซึ่งเป็นลักษณะที่พบได้ในงานสร้างสรรค์โยไคของเซเกียน และทำให้จาโคสึบาบะมีพื้นที่สำหรับการตีความในเวลาต่อมา

อีกส่วนหนึ่งของเรื่องราวเกี่ยวข้องกับชายชื่อ “จาโกเอมง” (Jagoemon หรือ蛇五右衛門) และสถานที่ที่เรียกว่า “เนินงู” หรือ Snake Mound ตามคำอธิบายของเซเกียน มีเรื่องเล่าว่าจาโคสึบาบะอาจเป็นภรรยาของชายผู้มีชื่อดังกล่าว และอาศัยอยู่บริเวณสุสานหรือเนินที่เกี่ยวข้องกับงู บางการตีความในยุคหลังพัฒนารายละเอียดเพิ่มเติมว่า นางทำหน้าที่เฝ้าเนินงูและคอยขับไล่ผู้ที่เข้าใกล้หรือพยายามรบกวนสถานที่ดังกล่าว โดยใช้งูเป็นอาวุธในการข่มขู่หรือโจมตีผู้บุกรุก อย่างไรก็ตาม รายละเอียดเหล่านี้จำเป็นต้องแยกออกจากข้อความดั้งเดิมของเซเกียน เพราะงานศึกษาสมัยใหม่ชี้ว่าเรื่องของจาโกเอมงและเนินงูไม่มีหลักฐานชัดเจนจากตำนานหรือเอกสารจีนและญี่ปุ่นที่เก่ากว่างานของเซเกียน กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ ภาพของ “หญิงชราผู้เฝ้าหลุมศพของสามีงู” อาจเป็นการตีความและขยายความในภายหลัง มากกว่าจะเป็นตำนานพื้นบ้านที่มีอยู่ก่อนแล้ว ในบางแหล่งยังมีการอธิบายว่า “Jakotsu babā” อาจเกิดจากชื่อเดิมอย่าง “Jagobā” ซึ่งมีความหมายประมาณว่า “ภรรยาของ Jago” และถูกเปลี่ยนเสียงหรือเพี้ยนมาเป็น “Jakotsu babā” ทว่าเซเกียนเองก็ลงท้ายคำอธิบายด้วยคำว่า “未詳” หรือ “ยังไม่ทราบแน่ชัด” แสดงให้เห็นว่าแม้แต่ผู้สร้างหรือผู้บันทึกเองก็ไม่ได้ยืนยันต้นกำเนิดของชื่ออย่างเด็ดขาด ดังนั้นเรื่องราวเกี่ยวกับสามีของนางและเนินงูจึงควรถูกนำเสนอในฐานะ “ข้อสันนิษฐาน” มากกว่าข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์

สิ่งที่ทำให้จาโคสึบาบะน่าสนใจยิ่งขึ้นคือ ชื่อของนางอาจมีประวัติก่อนหน้าการปรากฏตัวใน Konjaku Hyakki Shūiโดยงานศึกษาบางส่วนพบว่าคำว่า “jakotsu babā” หรือคำที่มีรูปใกล้เคียงกันปรากฏในวรรณกรรมบันเทิงและบทละครคาบูกิช่วงคริสต์ทศวรรษ 1760–1770 ก่อนที่เซเกียนจะนำมาใช้กับภาพโยไค ในบริบทก่อนหน้านั้น คำดังกล่าวอาจไม่ได้หมายถึงภูตผีหรือหมอผีโดยเฉพาะ แต่ถูกใช้ในลักษณะเป็นคำเรียกหญิงชราที่มีนัยหยาบคายหรือดูหมิ่น กล่าวได้ว่าเซเกียนอาจหยิบเอาคำที่ผู้คนในยุคของเขารู้จักอยู่แล้วมาสร้างให้กลายเป็นตัวละครโยไค พร้อมเชื่อมโยงเข้ากับเรื่องราวจาก Shan Hai Jing และภาพของผู้ถืองูในดินแดนลึกลับ กระบวนการเช่นนี้สะท้อนวิธีสร้างโยไคของญี่ปุ่นในสมัยเอโดะได้อย่างชัดเจน เพราะโยไคจำนวนหนึ่งไม่ได้เกิดจากตำนานโบราณเพียงอย่างเดียว แต่สามารถเกิดจากการนำข้อความจากจีน หนังสือเก่า ความเชื่อพื้นบ้าน ภาษาพูด นิยาย หรือแม้แต่คำสแลงในสังคมมาผสมผสานกัน แล้วสร้างเป็นภาพและเรื่องเล่าใหม่ เซเกียนมีบทบาทสำคัญต่อกระบวนการดังกล่าวอย่างมาก ผลงานของเขาทำให้สิ่งมีชีวิตและภูตผีจำนวนมากมีรูปลักษณ์ที่ชัดเจนจนกลายเป็นต้นแบบให้ศิลปินและนักเขียนรุ่นหลัง และจาโคสึบาบะก็เป็นตัวอย่างที่ดีของโยไคซึ่งมีเส้นแบ่งระหว่าง “ตำนานดั้งเดิม” กับ “การสร้างสรรค์ทางศิลปะ” ที่ไม่ชัดเจน

เมื่อพิจารณาในภาพรวม จาโคสึบาบะจึงควรถูกมองไม่เพียงในฐานะ “หญิงชราที่ควบคุมงู” แต่เป็นตัวอย่างของการผสมผสานวัฒนธรรมจีนกับจินตนาการของญี่ปุ่นในสมัยเอโดะ งูที่อยู่ในมือของนางเชื่อมโยงไปถึงผู้ประกอบพิธีกรรมในดินแดนลึกลับจาก Shan Hai Jing ขณะที่รูปลักษณ์ของหญิงชราและเรื่องราวเกี่ยวกับเนินงูสะท้อนการสร้างภาพโยไคแบบญี่ปุ่นของเซเกียน ในเวลาต่อมา เรื่องราวของนางถูกขยายและตีความใหม่จนเกิดภาพของหญิงชราผู้เฝ้าสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ คอยข่มขู่ผู้บุกรุก และควบคุมงูเป็นอาวุธ บางสื่อสมัยใหม่ยังนำจาโคสึบาบะไปใช้ในผลงานเกี่ยวกับโยไค เช่น GeGeGe no Kitarō ทำให้ตัวละครนี้เป็นที่รู้จักในวงกว้างมากขึ้น แต่หากย้อนกลับไปยังหลักฐานยุคเอโดะ จะเห็นว่าต้นกำเนิดของนางยังคงมีความคลุมเครืออย่างจงใจ เซเกียนเองไม่ได้ยืนยันอย่างเด็ดขาดว่านางมาจากประเทศอู๋เซียน และยังระบุที่มาของชื่อและเรื่องราวเกี่ยวกับสามีว่า “ยังไม่ทราบแน่ชัด” ความคลุมเครือนี้กลับเป็นเสน่ห์สำคัญของจาโคสึบาบะ เพราะทำให้นางเป็นตัวอย่างที่ดีของโยไคซึ่งเกิดขึ้นจากการเดินทางของเรื่องเล่าข้ามวัฒนธรรม จากคัมภีร์จีนโบราณ สู่ศิลปะและวรรณกรรมญี่ปุ่น แล้วถูกตีความใหม่โดยคนรุ่นหลังจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของโลกโยไคที่เรารู้จักในปัจจุบัน

บทความโดย : หรูอี้ www.marumura.com

เรื่องที่เกี่ยวข้อง >>
– สยองผีญี่ปุ่น : เมื่อจิ้งจอกเข้าสิงมนุษย์
– สยองผีญี่ปุ่น : แมงมุมอสูร
– สยองผีญี่ปุ่น : ปีศาจหน้านกถลกหนัง
– สยองผีญี่ปุ่น : ผีหิ้งพระ
– สยองผีญี่ปุ่น : รถลากอาถรรพ์

ที่มา: yokai.com

#สยองผีญี่ปุ่น : หญิงชราผู้เฝ้าเนินงู (Jakotsu Baba Yokai) #ผีญี่ปุ่น #โยไก #ปีศาจญี่ปุ่น #เรื่องเล่าผีญี่ปุ่น #Yokai

Tags :