ทบทวนพลวัตกฎหมายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์: สองทศวรรษแห่งการเปลี่ยนแปลงและแข่งขันของสุราในประเทศไทย

อุตสาหกรรมการผลิตเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เป็นหนึ่งในอุตสาหกรรมที่มีมูลค่าทางเศรษฐกิจมหาศาลของประเทศไทย โดยในปี 2566 ตลาดของอุตสาหกรรมมีมูลค่าถึง 520,601 ล้านบาท นอกจากจะสร้างมูลค่าผ่านสินค้าเครื่องดื่มโดยตรงแล้วนั้น ธุรกิจเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ยังเกี่ยวข้องกับเครื่องยนต์ทางเศรษฐกิจที่สำคัญอย่างภาคการท่องเที่ยว และภาคเกษตรอีกด้วย โดยในภาคการท่องเที่ยวนั้น เครื่องดื่มมักถูกนำเสนอเป็นส่วนหนึ่งในการท่องเที่ยวไทยของนักท่องเที่ยวต่างชาติ ขณะที่ภาคการเกษตร มักถูกมองว่าสามารถนำสินค้าเกษตรไปแปรรูปเป็นเครื่องดื่มแอลกอฮอล์เพื่อเพิ่มมูลค่าได้

อย่างไรก็ตาม โครงสร้างตลาดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ของประเทศไทยนั้นกลับมีลักษณะผูกขาดโดยกลุ่มทุนขนาดใหญ่เพียงไม่กี่รายเท่านั้น ซึ่งสภาวะเช่นนี้เกิดขึ้นจากการออกแบบกฎหมายและข้อบังคับที่เป็นอุปสรรคต่อผู้ผลิตรายใหม่ๆ ทำให้มีผู้เข้ามาแข่งขันในตลาดได้ยาก

ความยากในการเข้าแข่งขันของผู้ประกอบการหน้าใหม่ ทำให้มีความพยายามขับเคลื่อนเพื่อแก้ไขกฎหมายเพื่อปลดล็อกการผลิต โดยมีการต่อสู้และต่อรองผลประโยชน์ของผู้มีส่วนได้เสียแต่ละกลุ่มเรื่อยมานับตั้งแต่ช่วงต้นทศวรรษ 2540 จนเกิดการแก้ไขพระราชบัญญัติภาษีสรรพสามิต ในปี 2568 ที่ผ่านมา

ซึ่งตลอดระยะเวลาของการต่อสู้และต่อรองกว่าสองทศวรรษนี้ ก็ทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงของกฎเกณฑ์ในการผลิตเครื่องดื่มแอลกอฮอล์อยู่หลายครั้ง ดังนั้นการศึกษาพัฒนาการของกฎหมายการผลิตสุราผ่านมุมมองเศรษฐศาสตร์การเมือง และวิเคราะห์ผลประโยชน์ของกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (Stakeholder Analysis) จึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง งานวิจัยชิ้นนี้จึงมุ่งหวังที่จะทำให้ผู้อ่านได้มองเห็นถึงพัฒนาการทางด้านกฎเกณฑ์ การขับเคี่ยวแข่งขันกันของธุรกิจผลิตเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในประเทศไทย โดยเฉพาะการแก้ไขพระราชบัญญัติภาษีสรรพสามิตในปี 2568

งานวิจัยชิ้นนี้มุ่งเน้นที่จะศึกษาพลวัตความเปลี่ยนแปลงของกฎหมายด้านการผลิตเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในรอบ 2 ทศวรรษที่ผ่านมา เนื่องจากเป็นช่วงที่เกิดการเปลี่ยนแปลงของตัวแม่บทกฎหมายจากพระราชบัญญัติสุรา มาเป็นพระราชบัญญัติภาษีสรรพสามิต พร้อมทั้งมีนโยบายสาธารณะที่พยายามส่งเสริมการผลิตสุรา ทั้งนโยบายจากฝ่ายบริหาร (รัฐบาล) และฝ่ายนิติบัญญัติ รวมไปถึงการขับเคลื่อนของภาคประชาชนทั้งสนับสนุน หรือต่อต้าน

อีกทั้งในรอบ 20 ปีที่ผ่านมา ยังเป็นช่วงที่มีการเกิดกฎหมายควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ด้วย ซึ่งถึงแม้จะไม่ใช่กฎหมายหลักที่ควบคุมการผลิต แต่ก็เป็นกฎหมายที่ส่งผลต่อตลาดธุรกิจเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ของประเทศไทยในภาพรวม พลวัตเหล่านี้ เป็นสิ่งที่สะท้อนถึงการต่อรองผลประโยชน์ของกลุ่มต่างๆ อย่างชัดเจน ดังนั้นงานวิจัยฉบับนี้จึงให้ความสำคัญไปยังการผลักดันและแก้ไขกฎหมายในช่วงเวลาดังกล่าว

ดาวน์โหลดรายงานฉบับเต็มได้ที่นี่

กฎหมายเหล้าเบียร์ สรงกรณ์ เตชวณิชย์พงศ์ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) สุราก้าวหน้า สุราชุมชน สุราพื้นบ้าน