ถ้าใครติดตามข่าวเทคโนโลยีต่างประเทศช่วงหลัง คงเคยเห็นภาพรถยนต์ที่ห่อฟิล์มลายจัดจ้านหลุดมาวิ่งอยู่บนถนน หรือเสื้อยืดสีฉูดฉาดลายตาในลักษณะคล้ายกัน ของพวกนี้ไม่ได้ทำขึ้นเพื่อกวนสายตาคนรอบข้างเล่นๆ แต่ทำขึ้นเพื่อหลบหลีกบางสายตาที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า นั่นคือสายตาของกล้องที่ทำงานด้วย AI
ต้นปีที่ผ่านมาในงาน DEF CON งานประชุมแฮ็กเกอร์และผู้เชี่ยวชาญด้านความปลอดภัยทางคอมพิวเตอร์ที่ใหญ่ที่สุดในโลก จัดขึ้นเป็นประจำทุกปีที่ลาสเวกัส รัฐเนวาดา รถโตโยต้า ยาริส คันหนึ่งถูกห่อฟิล์มลายจัดจ้านไปโชว์ในงาน ด้วยฝีมือของ บิล สเวียริงเงน (Bill Swearingen) นักวิจัยความปลอดภัยไซเบอร์ที่ปั้นโปรเจกต์ชื่อ noRecognition ขึ้นมาโดยเฉพาะ โดยกล่าวว่าลายประหลาดที่เห็นนี้ มันสามารถหลอกกล้องอ่านป้ายทะเบียนอัตโนมัติ (ALPR) จนจับไม่ได้ว่าวัตถุนี้คือรถยนต์
ในโลกแฟชั่นก็มีเรื่องราวคล้ายกัน แบรนด์อิตาลีอย่าง Cap_able ทำเสื้อผ้าลาย AI Camo ที่ระบบตรวจจับวัตถุจะอ่านคนที่ใส่เสื้อลายนี้เป็นยีราฟหรือสุนัขแทนที่จะเป็นมนุษย์ ส่วนแบรนด์เยอรมัน Urban Privacy ก็ขายเสื้อโค้ทที่ฝังไฟอินฟราเรดไว้ในผ้า ทำให้กล้องวงจรปิดมองเห็นแค่แสงจ้าแทนใบหน้า ทั้งหมดนี้อยู่ในหมวดที่เรียกกันว่า Adversarial Fashion ซึ่งตอนนี้กลายเป็นตลาดจริงจัง มีราคาขาย มีสตอรี่ และถูกพูดถึงบนเวที DEF CON
ราวกับว่าตอนนี้เรากำลังหาทางหลบเลี่ยงการถูกจับตามองโดย AI อย่างจริงจัง แต่การหลบแบบดิจิทัลนี้ ไม่ได้เพิ่งมีในยุค AI กำลังบูมหรอกนะ
ลายพรางที่ไม่ได้มีไว้พรางสายตา
ย้อนไปปี 2010 อดัม ฮาร์วีย์ (Adam Harvey) นักออกแบบและนักวิจัยจาก New York University ทำวิทยานิพนธ์ปริญญาโทชื่อ CV Dazzle ขึ้นมา ด้วยการแต่งหน้าและทำผมด้วยลายเรขาคณิต เพื่อทำลายรูปแบบระบบตรวจจับใบหน้า ที่จับคู่จุดสำคัญบนหน้าคน
ชื่อ Dazzle ในโปรเจ็กต์นั้นยืมมาจากลายพรางเรือรบสมัยสงครามโลกครั้งที่ 1 ที่ทาสีลายซิกแซกฉูดฉาดเต็มลำเรือ ซึ่งความน่าสนใจคือ ลายแบบนั้นไม่ได้มีไว้ซ่อนเรือจากสายตาศัตรู (เพราะเรือมันใหญ่เท่าตึกจะซ่อนยังไงไหว) แต่มีไว้ทำให้ศัตรูคำนวณทิศทางและความเร็วของเรือผิดต่างหาก หลักการเดียวกันนี้แหละที่ฮาร์วีย์เอามาใช้กับใบหน้า คือไม่ได้แต่งลายเรขาคณิตเพื่อพรางไม่ให้คนมองเห็น แต่พรางไม่ให้อัลกอริทึ่มคำนวณค่าที่ต้องการได้
ผ่านไปเกือบสิบปี ในปี 2019 เคต โรส (Kate Rose) นักออกแบบและผู้ก่อตั้ง Adversarial Fashion ก็เอาแนวคิดเดียวกันมาทำเป็นเสื้อผ้าที่พิมพ์ลายป้ายทะเบียนปลอมเต็มตัว หนึ่งในลายนั้นพิมพ์ข้อความบทแก้ไขรัฐธรรมนูญสหรัฐฯ ฉบับที่ 4 ว่าด้วยสิทธิความเป็นส่วนตัวในสไตล์ป้ายทะเบียนแคลิฟอร์เนียยุค 60s โดยให้เหตุผลว่ากล้อง ALPR ที่ติดอยู่ทั่วเมืองนั้นเก็บข้อมูลการเดินทางของรถทุกคันแบบอัตโนมัติ ไม่ว่าเจ้าของรถจะต้องสงสัยว่าทำผิดอะไรหรือไม่ก็ตาม บางครั้งข้อมูลเหล่านั้นก็ถูกขายต่อโดยที่เจ้าของรถไม่รู้ตัวด้วยซ้ำ
ไม่ใช่แค่ร่างกาย แม้แต่ตัวอักษรก็ต้องพราง
ความต้องการจะหลบลี้จากสายตาของ AI ไม่เคยหมดไป เมื่อต้นเดือนกรกฎาคม 2026 สตูดิโอ MixFont สร้าง Decoy Font ฟอนต์ที่คนสามารถอ่านได้ แต่ AI อ่านไม่ได้ แม้จะเป็นโมเดลใหม่ในตอนนั้นก็ตาม
โดยมีลักษณะเป็นข้อความทับซ้อน 2 ชั้น ชั้นแรกเป็นข้อความคมชัดที่ทั้งคนและ AI อ่านได้ตรงกัน ส่วนชั้นหลังเป็นข้อความเบลอฟุ้ง หากคนจ้องดีๆ ยังพอจับใจความได้ แต่โมเดล AI ไม่สามารถอ่านได้ เทคนิคนี้ยืมหลักการ Hybrid Imaging ที่นักวิจัย MIT เคยใช้ทำภาพซ้อนใบหน้ามาริลิน มอนโร กับไอน์สไตน์
และก่อนหน้านี้ สตูดิโอก็เคยทำ Ghost Font หรือฟอนต์ที่ต้องดูเป็นวิดีโอถึงจะอ่านออก เพราะตัวอักษรเคลื่อนไหวอยู่บนพื้นหลังลาย Noise แบบจอทีวีเก่าที่ขยับตลอดเวลา โดยไอเดียเหล่านี้มาจากตอนแชตกับแม่ตัวเองแล้วสังเกตว่า AI ชอบสรุปข้อความส่วนตัวให้แบบผิดๆ อยู่เรื่อย จนรู้สึกว่าถูกรุกล้ำความเป็นส่วนตัวของบทสนทนา
อีกตัวอย่างที่น่าสนใจคือ ShieldFont ผลงานร่วมของสตูดิโอออกแบบตัวอักษร Seneda & Abrucio กับ PlayType ที่เปิดตัวกลางปี 2026 ฟอนต์นี้ไม่ได้พรางแค่รูปลักษณ์ที่ตาเห็น แต่ไปแก้ไขข้อมูลดิบในซอร์สโค้ดของหน้าเว็บ โดยสลับคำนาม คำกริยา คำคุณศัพท์ คำวิเศษณ์ราวครึ่งหนึ่งของเนื้อหาให้กลายเป็นคำสุ่มในระดับโค้ด แต่หน้าจอยังคงแสดงผลเป็นข้อความปกติที่คนอ่านรู้เรื่องทุกคำ ผลคือถ้าบอตมาโกยข้อความจากเว็บไปเทรนโมเดล มันจะได้ข้อมูลไร้สาระไปมากกว่า 90% ทีมผู้พัฒนาบอกว่าแรงจูงใจหลักคือไม่อยากให้งานเขียนของมนุษย์ถูกเอาไปฝึกโมเดลโดยที่เจ้าของงานไม่ยินยอมและไม่รู้ตัวด้วยซ้ำ
ตอนนี้การหลบเลี่ยง AI ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ภาพที่เห็นได้ด้วยตาในกล้องวงจรปิดอีกต่อไป มันขยับเข้ามาถึงบทสนทนาส่วนตัวและงานเขียนของเราด้วย เหมือนกับที่คนไทยเปิดอัลติภาษาดิ้นได้ ไม่ให้ AI รู้ว่า |sาnำaัVwิมw์oะwไs
มนุษย์กับหุ่นยนต์ เส้นแบ่งที่ถูกขีดไว้เนิ่นนาน
การพยายามแยกแยะคนออกจากเครื่องจักร มีมาตั้งแต่ยุคอินเทอร์เน็ตยุคแรกๆ แล้ว แต่อาจจะเป็นเหรียญคนละด้าน เกิดขึ้นด้วยจุดประสงค์คนละอย่างกับกรณีที่เรากล่าวในข้างต้น นั่นคือ CAPTCHA ตัวอักษรบิดเบี้ยว 4-5 ตัว ที่หลายคนเคยเพิ่งสายตาแกะรอยเพื่อยืนยันตัวตนครั้งแล้วครั้งเล่า
ปี 2000 หลุยส์ วอน อาห์น (Luis von Ahn) นักวิทยาศาสตร์คอมพิวเตอร์ชาวกัวเตมาลา ตอนนั้นยังเป็นนักศึกษาปริญญาเอกที่ Carnegie Mellon ได้รับโจทย์จาก Yahoo! ที่กำลังปวดหัวกับบอตที่เข้ามาสมัครอีเมลปลอมเป็นล้านๆ บัญชีเพื่อส่งสแปม เขาเลยคิดค้นระบบตัวอักษรบิดเบี้ยวที่คนอ่านออกแต่คอมพิวเตอร์ยุคนั้นอ่านไม่ออก ตั้งชื่อมันว่า CAPTCHA ย่อมาจาก Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart
ต่อมาปี 2007 เขาพัฒนาเป็น reCAPTCHA ที่เอาความพยายามของมนุษย์นับล้านคน ที่ต้องพิมพ์ตัวอักษรทุกวันไปช่วยแปลงหนังสือเก่าเป็นดิจิทัล ก่อนจะขายให้ Google ในปี 2009
ที่น่าสนใจคือชื่อของมันมีคำว่า Turing test อยู่ในนั้น ซึ่งปกติแล้ว Turing test คือการทดสอบที่มนุษย์เป็นคนตัดสินว่ากำลังคุยกับคนหรือเครื่องจักรอยู่ แต่ CAPTCHA กลับกลับด้าน ให้เครื่องจักรเป็นคนตัดสินว่ากำลังคุยกับมนุษย์อยู่หรือเปล่า นักวิชาการบางคนถึงกับเรียกมันว่า reverse Turing test ด้วยซ้ำ
พอมองแบบนี้แล้ว จะเห็นว่า Adversarial Fashion กับ CAPTCHA เป็นเหรียญคนละด้านของเรื่องเดียวกัน CAPTCHA คือมนุษย์สร้างเครื่องมือให้ AI แยกแยะ และรับรองว่าเราคือคนจริงๆ ส่วนเสื้อผ้าลายพรางคือสิ่งที่มนุษย์พยายามทำให้ AI แยกแยะเราไม่ออก เพื่อไม่ให้มันเก็บข้อมูลเราไปได้
หลายสิบปีก่อนเราใช้ AI เพื่อยืนยันว่าเป็นคนจริงเสียงจริง แต่ตอนนี้เรากลับไม่อยากให้ AI มองเห็นเราเลยด้วยซ้ำ
ทำไมคนเราถึงไม่ชอบถูกจับจ้อง
เจมส์ ซี. สก็อตต์ (James C. Scott) นักรัฐศาสตร์และมานุษยวิทยาการเมือง ผู้เขียนหนังสือ Seeing Like a State (1998) อธิบายว่ารัฐสมัยใหม่ปกครองคนได้ ก็เพราะทำให้สังคมที่ยุ่งเหยิงกลายเป็นสิ่งที่อ่านได้ หรือที่เขาเรียกว่า legibility เช่น การบังคับให้ทุกคนมีนามสกุล การทำสำมะโนประชากร การกำหนดหน่วยวัดมาตรฐาน สิ่งเหล่านี้คือเงื่อนไขที่ทำให้รัฐควบคุมได้ เพราะสิ่งที่นับไม่ได้ วัดไม่ได้ ก็จะควบคุมไม่ได้เช่นกัน
อันที่จริงสก็อตต์เองก็มีผลงานอีกเล่มที่ตอกย้ำเรื่องนี้ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น คือ The Art of Not Being Governed (2009) ว่าด้วยการศึกษากลุ่มชาติพันธุ์บนที่สูงของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แผ่นดินใหญ่ ซึ่งเขาเรียกรวมๆ ว่า โซเมีย (Zomia) ครอบคลุมพื้นที่สูงในหลายประเทศ รวมถึงภาคเหนือของไทยด้วย เขาชี้ว่ากลุ่มชาติพันธุ์อย่างอาข่า ม้ง กะเหรี่ยง ลาหู่ เมี่ยน เป็นกลุ่มคนที่เลือกจัดระเบียบสังคมของตัวเองให้อ่านยากที่สุดเท่าที่จะทำได้ ไม่ว่าจะเป็นการย้ายถิ่นอยู่เสมอ การเพาะปลูกพืชที่เก็บเกี่ยวเร็ว อัตลักษณ์ชาติพันธุ์ที่ปรับเปลี่ยนได้ตามสถานการณ์ ไปจนถึงวัฒนธรรมมุขปาฐะที่เล่าประวัติศาสตร์ของตัวเองใหม่ได้เรื่อยๆ ทั้งหมดนี้เพื่อหนีการเกณฑ์แรงงาน การเก็บภาษี และการเป็นทาสจากรัฐที่ราบลุ่มโดยรอบ พูดอีกแบบคือ ความปรารถนาที่จะไม่ถูกมองเห็นโดยอำนาจส่วนกลาง
กล้อง AI ก็ทำหน้าที่แบบเดียวกัน แค่เปลี่ยนจากเสมียนกับกระดาษ มาเป็นโครงข่ายประสาทเทียมที่แปลงใบหน้า ท่าเดิน ป้ายทะเบียนรถ ให้กลายเป็นข้อมูลมาตรฐานที่ค้นหาและเชื่อมโยงกันได้แบบเรียลไทม์ ทั่วทุกมุมเมือง ตลอด 24 ชั่วโมง มันคือเครื่องมือสร้าง legibility เวอร์ชั่นล่าสุด ที่ทำได้ละเอียดและเร็วกว่ายุคของสก็อตต์หลายเท่า
อีกแนวคิดที่น่าสนใจและสอดคล้องกับต้นตอของปัญหาในเรื่องนี้ คือแนวคิด Panopticon ของ มิเชล ฟูโกต์ (Michel Foucault) นักปรัชญาชาวฝรั่งเศส หยิบยืมแบบเรือนจำของ เจเรมี เบนท์แธม (Jeremy Bentham) มาอธิบายว่า แค่ความเป็นไปได้ว่าอาจถูกมองอยู่ตลอดเวลา (โดยไม่รู้ว่าถูกมองจริงหรือเปล่า) ก็เพียงพอจะทำให้คนเริ่มควบคุมพฤติกรรมตัวเองได้แล้ว โดยที่รัฐแทบไม่ต้องลงแรงบังคับอะไรเลย เช่น นักเรียนที่นั่งเรียบร้อยเพราะครูอาจกำลังมองอยู่ พนักงานที่ทำงานหนักขึ้นเพราะกล้องอาจกำลังจับตามอง
ปัญหาคือ Panopticon แบบเดิมยังต้องมียามอยู่บนหอคอย มีใครสักคนที่เรารู้ว่ากำลังจับตาดูเราอยู่ ไม่ว่าจะดูด้วยตัวเองหรือจับตาดูผ่านเครื่องมือใดๆ ก็ตาม แต่ Panopticon เวอร์ชั่น AI ในปัจจุบัน ไม่ต้องการตัวบุคคลนั้นอีกต่อไปแล้ว มันไม่มีวันหมดแรง ไม่มีวันต้องพักเข้าห้องน้ำ และไม่ต้องรอเวรผลัดกะ ส่วนนี้เองที่อาจทำให้หลายคนรู้สึกถูกจับจ้องมากกว่ากล้องวงจรปิดยุคก่อนด้วยซ้ำ
การหลบเลี่ยงก็มีราคาที่ต้องจ่าย
ฟังดูเหมือนว่าเราเจอทางออกที่มนุษย์มีชัยเหนือเครื่องจักรได้แล้ว แต่ชัยชนะนั้นเราต่างรู้ดีว่ามันสั้นเหลือเกิน สั้นจนเหมือนเรากำลังซื้อเวลาไปเรื่อยๆ เพราะเรากำลังอยู่ในเกมที่ฝั่งหลบเลี่ยงเสียเปรียบอยู่ตลอด
Mozilla Foundation องค์กรส่งเสริมสิทธิทางดิจิทัลก็ยอมรับเองว่าลายที่ใช้ได้ผลวันนี้ อาจใช้ไม่ได้ผลอีกเลยเมื่อโมเดลตรวจจับรุ่นใหม่ออกมา แม้แต่ผู้พัฒนาโปรเจกต์ noRecognition เองก็ยังเก็บลายที่ทรงพลังที่สุดไว้ไม่เผยแพร่ เพราะกลัวว่าบริษัทกล้องจะเอาไปเทรนระบบให้จับลายพรางได้อีก
อีกทั้งเรื่องกฎหมายที่จ้องจะเล่นคุณอยู่ กรณีสติกเกอร์ป้ายทะเบียนของฟลอริดาที่เล่าไปตอนต้น สิ่งที่รัฐเอาผิดไม่ใช่การทำให้ป้ายทะเบียนอ่านไม่ออก (เพราะสายตาคนทั่วไปยังอ่านได้ปกติ) แต่คือการทำให้ AI อ่านไม่ออกต่างหาก หมายความว่ากฎหมายเริ่มปกป้องสิทธิในการมองเห็นของเครื่องจักรพอๆ กับที่เคยปกป้องสิทธิของมนุษย์
ใครจะไปคิดว่าวันหนึ่งการที่ตาเปล่ามนุษย์มองเห็นชัดเจนแค่ไหน จะไม่ใช่มาตรฐานตัดสินความถูกกฎหมายอีกต่อไป บางทีสิ่งที่เรากำลังต่อสู้อยู่จริงๆ อาจไม่ใช่กล้องหรืออัลกอริทึ่มตัวไหนเลยก็ได้
อ้างอิงจาก
Graphic Designer: Sutanya Phattanasitubon (IG: 24n7.s) Editorial Staff: Runchana SiripraphasukYou might also like
