ตัวแทนชุมชนร่วมรณรงค์เพื่อที่อยู่อาศัยที่มั่นคงของผู้มีรายได้น้อย WHD2026
รัฐบาลได้มีนโยบายที่จะแก้ไขปัญหาที่อยู่อาศัยของผู้มีรายได้น้อย และสร้างความมั่นคงในการอยู่อาศัยแก่คนจนในเมืองที่ ยังไม่มีที่อยู่อาศัยเป็นของตนเอง โดยเฉพาะกลุ่มผู้อยู่อาศัยในชุมชนแออัด ชุมชนบุกรุก กลุ่มผู้ด้อยโอกาส ผู้อยู่อาศัยกระจัดกระจายอยู่นอกชุมชน ผู้อยู่อาศัยในบ้านเช่า บ้านพักตามโรงงาน ซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยต่ำกว่ามาตรฐาน ขาดบริการพื้นฐานด้านสาธารณูปโภคและสาธารณูปการที่จำเป็นต่อการดำรงชีวืต จึงมอบหมายให้กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ โดยการเคหะแห่งชาติ และ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) ร่วมกันพิจารณาหาแนวทางแก้ไขปัญหาดังกล่าว
ขบวนคนจนเรียกร้องการแก้ไขปัญหาที่สำนักงาน UN ประจำประเทศไทย 5 ตุลาคม พ.ศ 2569
นโยบายของรัฐบาลนี้มุ่งเน้นไปที่การแก้ไขปัญหาที่อยู่อาศัยและสร้างความมั่นคงในการดำรงชีวิตให้แก่ผู้มีรายได้น้อยและกลุ่มผู้ด้อยโอกาสในเมือง โดยดึงเอาสองหน่วยงานหลักภายใต้กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) เข้ามาร่วมมือกัน ซึ่งแต่ละหน่วยงานจะมีบทบาทและโครงการสำคัญที่ตอบสนองต่อนโยบายนี้ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน(องค์การมหาชน) หรือ พอช. และการเคหะแห่งชาติ ภายใต้การกำกับดูแลของกระทรววงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ ได้จัดทำและนำเสนอแนวทางและโครงการนำร่อง เพื่อนำเสนอคณะรัฐมนตรีพิจารณาตามนโยบายดังกล่าวเป็น 2 โครงการใหญ่ คือ โครงการบ้านเอื้ออาทร สำหรับผู้มีรายได้น้อยทั่วไป และโครงการพัฒนาความมั่นคงที่อยู่อาศัยในชุมชนแออัด โดยมีสาระสำคัญของโครงการ คือ
- โครงการพัฒนาที่อยู่อาศัยสำหรับผู้มีรายได้น้อยและผู้ด้อยโอกาส "โครงการบ้านเอื้ออาทร" โดยการเคหะแห่งชาติ เป็นโครงการเสริมสร้างความมั่นคงในการอยู่อาศัยให้แก่ผู้มีรายได้น้อยที่มี รายได้ครอบครัวละไม่เกิน 10,000 บาท และ 15,000 บาท (ระดับรายได้ในปี 2546) โดยการจัดสร้างที่อยู่อาศัยที่ได้มาตรฐานในชุมชนที่มีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม พร้อมระบบสาธารณูปโภคสาธารณูปการที่จำเป็นและองค์ประกอบชุมชน เช่น ตลาด ศูนย์เด็กเล็ก สถานที่ประกอบอาชีพหรืออุตสาหกรรมขนาดย่อม ฯลฯ ในระดับราคาที่สามารถรับภาระได้ โดยมีกรรมสิทธิ์ในลักษณะการเช่าซื้อเป็นที่อยู่อาศัยของตนเอง รวมทั้งการเสริมสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนผู้อยู่อาศัยในการพัฒนา ชุมชนของตนเอง และการพัฒนาคุณภาพชีวิตและสิ่งแวดล้อมภายในชุมชน โครงการบ้านเอื้ออาทรจัดสร้างทั้งในกรุงเทพมหานครและปริมณฑลและในเมืองหลักเมืองรองในภูมิภาค
สภาพบ้านที่ไม่มีความมั่นคงด้านที่อยู่อาศัยซึ่งหลายคนเรียกสลัมหรือชุมชนแออัด
- โครงการพัฒนาความมั่นคงที่อยู่อาศัยคนจนในชุมชนแออัด "บ้านมั่นคง" เป็นโครงการสำคัญที่ริเริ่มขึ้นตั้งแต่ปี 2546 โดยสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) หรือ พอช. ได้ดำเนินการจัดทำโครงการพัฒนาความมั่นคงที่อยู่อาศัยคนจนในชุมชนแออัด "บ้านมั่นคง" เพื่อนำไปสู่การแก้ปัญหาการอยู่อาศัยคนจนในชุมชนแออัดทั่วประเทศ โดยเน้นหลักการที่ให้ชุมชนเป็นแกนหลักในการร่วมคิด ร่วมทำในการพัฒนาโครงการไปสู่กระบวนการแก้ไขปัญหาที่อยู่อาศัยคนจน ชุมชนผู้มีรายได้น้อยในเมืองและชนบท ให้ท้องถิ่นเป็นแกนหลัก
”นารวม” บ้าน..ที่มากกว่า คำว่าบ้าน โครงการบ้านมั่นคงเมืองชุมแพ
แผนแม่บทการพัฒนาที่อยู่อาศัย 20 ปี
ในปี 2560 กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ ได้จัดทำ ‘แผนแม่บทการพัฒนาที่อยู่อาศัยระยะ 20 ปี (พ.ศ.2560-2579)’ เพื่อแก้ไขปัญหาการขาดแคลนที่อยู่อาศัยของประชาชนที่มีรายได้น้อยทั่วประเทศประมาณ 3 ล้านครัวเรือน โดยการเคหะแห่งชาติรับผิดชอบดำเนินการประมาณ 2 ล้านครัวเรือน พอช. ประมาณ 1,050,000 ครัวเรือน
โครงการบ้านมั่นคง ที่ดำเนินการโดย พอช. จะสนับสนุนให้ ‘ชุมชนที่มีความเดือดร้อนเรื่องที่อยู่อาศัย’ เช่น อยู่ในที่ดินบุกรุกทั้งของรัฐและเอกชน ที่ดินเช่า บ้านเช่า เสี่ยงต่อการถูกไล่รื้อ ไม่มีที่อยู่อาศัยเป็นของตนเอง ฯลฯ รวมกลุ่มกันแก้ไขปัญหา เช่น จัดหาที่ดินใหม่ โดยเช่าหรือซื้อ เพื่อสร้างบ้าน สร้างชุมชนใหม่ หรือซ่อม สร้าง ปรับปรุงบ้านใหม่ในที่ดินเดิม ฯลฯ ตามสภาพปัญหาของแต่ละชุมชน
กระบวนการทำงานโครงการบ้านมั่นคง
โดย พอช. จะส่งเจ้าหน้าที่ สถาปนิกชุมชน เข้าไปทำงานร่วมกับชุมชน สนับสนุนการรวมกลุ่ม จัดตั้งคณะทำงานจากชุมชนขึ้นมาเพื่อดำเนินการ ร่วมกันออมทรัพย์เพื่อเป็นทุนพัฒนาที่อยู่อาศัย ร่วมกันออกแบบบ้าน ออกแบบผังชุมชน ให้เหมาะสมกับสภาพปัญหาและความต้องการของชุมชน และจัดตั้งสหกรณ์เคหสถานเพื่อให้มีสถานะเป็นนิติบุคคล สำหรับทำนิติกรรมสัญญา ซื้อ-เช่าที่ดิน ขอใช้สินเชื่อจาก พอช. และบริหารโครงการ-ก่อสร้างบ้าน (ดอกเบี้ยต่ำ ผ่อนระยะยาว) อุดหนุนงบประมาณการสร้างบ้าน สร้างสาธารณูปโภคส่วนกลาง ฯลฯ โดย พอช.จะอนุมัติงบประมาณผ่านสหกรณ์เคหสถานที่ชุมชนจัดตั้งขึ้นมา (ไม่ได้อนุมัติเป็นรายบุคคล) และคณะกรรมการสหกรณ์ฯ จะร่วมกันบริหารโครงการ-ก่อสร้างบ้าน
โครงการบ้านมั่นคงพลังงานชุมชนคลองลัดภาชี
23 ปีบ้านมั่นคงและก้าวย่างต่อไป
นับจากปี 2546 ที่เริ่มดำเนินโครงการบ้านมั่นคง พอช. ได้ร่วมกับชุมชน สภาองค์กรชุมชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น สถาบันการศึกษา ภาคีเครือข่ายต่างๆ ทั่วประเทศ ขยายการแก้ไขปัญหาที่อยู่อาศัยชุมชนผู้มีรายได้น้อยอย่างต่อเนื่อง เช่น โครงการบ้านมั่นคงเมืองและชนบท การแก้ไขปัญหาที่ดินและที่อยู่อาศัย 3 จังหวัดชายแดนใต้ โครงการบ้านพอเพียง (ซ่อมสร้างบ้านครอบครัวที่ยากจน) โครงการพัฒนาที่อยู่อาศัยชุมชนริมคลองลาดพร้าว คลองเปรมประชากร การสร้างที่พักอาศัยและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนไร้บ้าน บ้านมั่นคงริมราง บ้านมั่นคงชาติพันธุ์ และล่าสุด โครงการ “บ้านมั่นคงชายแดน” ซึ่งจะดำเนินการนำร่องในพื้นที่ 5 จังหวัด
จนถึงปัจจุบัน (กันยายน 2569) เป็นเวลา 23 ปี พอช. ได้สนับสนุนการแก้ไขปัญหาที่ดิน-ที่อยู่อาศัยทั่วประเทศ ทำให้ประชาชนมีความมั่นคงในที่อยู่อาศัยและพัฒนาคุณภาพชีวิตไปแล้ว จำนวนกว่า 4 แสนครัวเรือน
บ้านมั่นคงริมรางพะไล
ผลการดำเนินงานแก้ไขปัญหาที่ดินที่อยู่อาศัยผู้มีรายได้น้อยตามแนวทางโครงการบ้านมั่นคง
การพัฒนาที่อยู่อาศัยผู้มีรายได้น้อยในเมืองและชนบท ดำเนินการภายใต้ แผนแม่บทการพัฒนาที่อยู่อาศัยระยะ 20 ปี (พ.ศ.2560 – 2579) ของกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ ภายใต้วิสัยทัศน์ “คนไทยทุกคนมีที่อยู่อาศัยถ้วนทั่วและมีคุณภาพชีวิตที่ดีในปี 2579 (Smart Housing)” มีเป้าหมาย 1,300,000 ครัวเรือน ทั่วประเทศ มีผลการดำเนินงานตามภารกิจของรัฐบาล ในแก้ไขปัญหาที่ดินที่อยู่อาศัยผู้มีรายได้น้อยตามแนวทางโครงการบ้านมั่นคง จำนวน 355,283 ครัวเรือน ข้อมูล ณ กันยายน 2569 ดังนี้
บ้านมั่นคงชนบทตาหลังใน
“โครงการบ้านมั่นคง” การพัฒนาที่อยู่อาศัยให้กับผู้มีรายได้น้อยในชุมชนแออัด/ชุมชนบุกรุก โดยมีเป้าหมายแก้ปัญหาความไม่มั่นคงในการอยู่อาศัย เพื่อสร้างชุมชนที่มั่นคง “บ้านที่มากกว่าคำว่าบ้าน” โครงการบ้านมั่นคงเมือง /บ้านมั่นคงชนบท ปัจจุบันดำเนินการแล้ว จำนวน 143,087ครัวเรือน
การพัฒนาที่อยู่อาศัยชุมชนริมคลองเปรมประชากร
การพัฒนาที่อยู่อาศัยชุมชนริมคลอง เป็นการดำเนินงานตามนโยบายรัฐบาลในการกำหนดมาตรการจัดระเบียบและแก้ไขปัญหาชุมชนแออัดและการสร้างที่อยู่อาศัยรุกล้ำแนวลำคลองและทางระบายน้ำ ส่งผลให้ผู้มีรายได้น้อยสามารถมีที่อยู่อาศัยเป็นของตนเอง มีผลการดำเนินงาน คลองเปรมประชากร คลองลาดพร้าว รวม 6,377 ครัวเรือน
บ้านมั่นคงชาติพันธุ์ “กะเหรี่ยงคลิตี้ล่าง”
บ้านพอเพียง “ซ่อมสร้างบ้านคนจน” เป็นการสนับสนุนการซ่อมสร้างบ้านผู้ด้อยโอกาส ผู้มีรายได้น้อยในชนบท ซึ่งมีที่อยู่อาศัยและที่ดินแล้ว แต่สภาพบ้านทรุดโทรม เกิดการปรับปรุง ซ่อมแซม และก่อสร้างที่อยู่อาศัยให้กับผู้ด้อยโอกาส ครอบคลุม 77 จังหวัด 190,083 ครัวเรือน
การแก้ปัญหาที่อยู่อาศัยชุมชนผู้มีรายได้น้อยที่ได้รับผลกระทบจากการพัฒนาระบบรางรถไฟทั่วประเทศ ดำเนินการรวม 35 จังหวัด 300 ชุมชน จำนวน 27,084 ครัวเรือน ปัจจุบันดำเนินการแล้ว 98 ชุมชน 14 จังหวัด จำนวน 5,518 ครัวเรือน
โครงการบ้านมั่นคงชายแดน